Polscy badacze XIX–XX w.

 Polscy badacze XIX–XX w.

To oni jako pierwsi opisali krajobraz Krakowa:
      Ambroży Grabowski
pisał o dawnych kopcach i ich zanikaniu
      Michał Baliński
opisywał topografię historyczną Krakowa
      Stanisław Tomkowicz
badał zabytki i krajobraz Krakowa.

W ich pracach pojawiają się:
wzmianki o zniszczonych kopcach
informacje, że zniknęły przy robotach ziemnych.

   Michał Baliński (1794–1864), polski historyk i publicysta, wraz z Tymoteuszem Lipińskim, jest autorem fundamentalnego dzieła "Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana". 

   W ramach tego monumentalnego projektu, w tomach poświęconych historii Polski, Baliński szczegółowo opisywał:
• Topografię historyczną Krakowa: 

   Szczegółowo omawiał układ miasta, kluczowe zabytki, kościoły, zamek królewski na Wawelu oraz historyczne dzielnice Krakowa. 

    Stanisław Tomkowicz (1850–1933) był wybitnym historykiem sztuki, konserwatorem i badaczem dziejów Krakowa. 

   W swojej pracy dokumentował zabytki budownictwa, kościoły, ulice oraz domy krakowskie, wpływając na ochronę dziedzictwa kulturowego miasta,

   Ambroży Grabowski (1782–1868), krakowski antykwariusz i historyk amator, pisał o kopcach krakowskich, w tym o tych związanych z legendami o Kraku i jego rodzinie, w swoich pracach takich jak Dawne zabytki miasta Krakowa (1850) oraz Teki Grabowskie.

  Opisy kopców u Grabowskiego.      

  Grabowski wspominał Kopiec Krakusa (Kraków Mound) jako starożytny kurhan związany z legendarnym założycielem miasta, odwołując się do tradycji ludowej i map z epoki zaborów. W kontekście Podgórza i Krzemionek notował nazwy miejscowe, w tym „Mogiłę Babki Krakusowej” lub podobną – małe wzgórze obok Kopca Krakusa, widniejące na mapach austriackich (jak Metryka Józefińska ok. 1785–1788), interpretując je jako relikt ludowych podań o babce Kraka.

MOGIŁA ....... KURHAN ?

 Słowo kurhan ma pochodzenie tureckie (wschodnie). 

Słownik języka polskiego PWN
Oto kluczowe informacje na temat etymologii tego słowa:

• Pochodzenie: Wywodzi się z języków tureckich, prawdopodobnie od słowa kurgan, co oznacza "kopiec", "twierdza" lub "umocnione miejsce". 

• Droga do polszczyzny: Do języka polskiego trafiło najprawdopodobniej za pośrednictwem języka ukraińskiego lub rosyjskiego, określając charakterystyczne nasypy ziemne spotykane na stepach wschodnioeuropejskich. 

• Znaczenie: W języku polskim kurhan oznacza mogiłę w formie kopca (ziemnego lub kamiennego), usypywanego nad grobem, często z okresu neolitu lub wczesnego średniowiecza.

    MOGIŁA ....... KURHAN ?

Pochodzenie słowa mogiła w języku polskim .

  Słowo mogiła w języku polskim wywodzi się z prasłowiańskiego rdzenia *mogyla, który oznaczał nasyp, kopiec lub wzgórze. 
Oto główne informacje o pochodzeniu i znaczeniu tego słowa:

• Pochodzenie słowiańskie: Etymologia słowa wiąże się z prasłowiańskim czasownikiem *mogi (móc, potrafić), co pośrednio sugeruje "coś, co zostało usypane (przy użyciu siły/mocy)" lub "wielki nasyp". 

• Pierwotne znaczenie: Początkowo mogiła nie oznaczała grobu w dzisiejszym rozumieniu, lecz nasyp ziemny, kopiec (kurhan) usypany nad miejscem pochówku, co w języku staropolskim często funkcjonowało jako określenie góry lub wzgórza.

• Ewolucja znaczenia: Z czasem wyraz zaczął być używany jako synonim grobu, miejsca spoczynku zmarłego, a zwłaszcza mogiły zbiorowej lub powstańczej (ziemnej, z krzyżem). 

RĘKAWKA.....1000 lat

 Legendy są kluczem do prawdziwego nazewnictwa Kopca Kraka.

Kopiec Kraka , a własciwym określeniem jest Kopiec Krakusa ?

Kolberg pisał Mogiła Babki Krakusa, Metryka Józefińska (1785–1788) roku określiła nazwe Mogiła Babki Krakusa.

  Stare przesłania mają nieprawdopodobny wymiar i prawdziwy ..... !!!!!!

   Od 2026 roku pisze, mówie:

     * Kopiec Krakusa.
     * Mogiła Babki Krakusa.

  Przesłania ludowe są jedynym nazewnictwem kopców, mogił.

   Kurhany ..... ??? NIE.
     Od dzisiaj MOGIŁY W NEKROPOLIS KRAKOWA.  Mają inny wymiar nazewnictwa. Zamieniam kurhany na mogiły !!!!!

   Rękawka to tradycyjne krakowskie święto wiosny obchodzone we wtorek po Wielkanocy na Wzgórzu Lasoty (przy Kopcu Krakusa). W 2025 roku wydarzenie odbyło się 22 kwietnia. Jest to plenerowa impreza historyczna, w ramach której odbywa się m.in. turniej rycerski oraz jarmark. 

  OGŁASZAM INICJATYWE PRAWDZIWEJ IMPREZY .... RĘKAWKA .... !!!!!
    USYPIEMY MOGIŁE BABKI KRAKUSA !!
Krakowianie przyniosą w czapkach, rękawach, fartuchach ziemie. Usypią zapomnianą Mogiłè Babki Krakusa. To historia i spontaniczność dnia " ŔĘKAWKI"..

Wiem że to nieprawdopodobna inicjatywa, ale do trrzech lat zostanie wykonana. Formalności i Nasza kreacja bedzie czynem. Prawdziwa Ŕekawka w 2028 - 2029 roku befzie hołdem dla tradycji Krakowa.
Zapewniam, uruchomie pokłady wiedzy i tradycji. Blog jest niszowym wymiarem, ale odpowiednie podejście do mediów sprawi że przstrzeń Krakowa odzyska zapomnianą mogiłe... .

     Framciszek
Nieprawdobna Rękawka od 1000 lat !!

Mogiła Babki Krakusowej, Kopiec Babki Kraka,

 Mogiła Babki Krakusowej - udokumentowane potwierdzenie.

Niesamowita baza dokumentacyjna, potwierdzająca dokładną lokalizacje.

Dlaczego archeologia krakowska nie dotyka tego tematu. To Nasza niesamowita historia ..... zapomniana ...... spychana w mroki ignorancji historycznego szacunku dla pradziejów Krakowa.

  Metryka Józefińska (1785–1788) to austriacki kataster gruntowy Galicji z czasów Józefa II, zawierający szczegółowe spisy pól, właścicieli i mapy katastralne, ale nie jest to pojedyncza mapa Krakowa – raczej zbiór dokumentów dla regionu z planami poszczególnych niw i wsi.

   Dostępność map Krakowa z tego okresu

   Oryginalne arkusze katastralne Metryki Józefińskiej dla Krakowa i okolic (np. Podgórza, Krzemionek) przechowywane są w archiwach, m.in. w Centralnym Państwowym Archiwum Historyicznym Ukrainy we Lwowie

  Cyfrowe wersje lub rekonstrukcje dostępne online w portalach jak dawne mapy Krakowa (dawnemapykrakowa.pl) czy Polona.pl – np. mapa województwa krakowskiego z 1788 r. (skala 1:200 000) z planem miasta w narożniku.

Po szybkiej analizie niedostępne online.

Powiązanie z "Mogiłą Babki Krakusa"
   Na austriackich mapach katastralnych z lat 1785–1790 (część Metryki Józefińskiej lub stabilizacyjnych) okolice Kopca Krakusa oznaczano z nazwami jak "Mogiła Babki Krakusowej" – małe wzgórze NE (   North East) od kopca, widoczne na planach Podgórza.
    Te mapy potwierdzają ludową nazwę, choć sam kataster skupiał się na gruntach, nie legendach.

https://youtu.be/NdMi191tGm0?is=vWzL8Juc6qQNlvFr

      NIEZNANY/ZAPOMNIANY KRAKÓW !!!!!

Mapy katastralne z okresu austriackiego (szczególnie z końca XVIII wieku) są niezwykle szczegółowym źródłem historycznym, obejmującym tereny zaboru austriackiego (Galicja, Śląsk Austriacki). Kluczowe dla tego okresu są Metryka Józefińska (1785–1788) oraz Metryka Franciszkańska (1819–1820), które stworzyły fundament pod kataster gruntowy. 

Mogiła Babki Krakusowej

 Rok 1926 ....... Kraków.

Który kopiec był usypany pierwszy. Babki Kraka .... Kopiec Kraka ?

 Dylematy ..... hipotezy ....?

 O dawnych opowieściach pisał m.in. etnograf Oskar Kolberg, który zanotował, że niedaleko kopca Kraka ludzie wskazywali małe wzniesienie ziemi zwane właśnie mogiłą jego babki.

  Oskar Kolberg zapisał w swoim dziele o dawnych podaniach krakowskich informację o miejscu nazywanym „Mogiłą Babki Krakusa”, które miało znajdować się niedaleko dzisiejszego Kopiec Krakusa.
Co dokładnie napisał Kolberg
Kolberg zanotował ludowe podanie w taki sposób (XIX w.):
„Opodal od mogiły Krakusa, na dalszym ciągu Krzemionek (na prost prawie krakowskich Lipek) pokazują małą wyniosłość ziemi zwaną Mogiłą Babki Krakusa.”.

 Kurhan Babki Kraka
„Pod Krakowem stoi wielki kopiec, który lud nazywa mogiłą Krakusa, a niektórzy mówią też Babką Kraka.   Dawni ludzie powiadają, że tam leży sam Krak, który miasto Kraków założył. Po jego śmierci lud usypał wielki kurhan z ziemi, a każdy niósł ziemię w czapce albo w fartuchu, żeby uczcić swego pana.
  Inni znów powiadają, że była tam stara niewiasta, którą nazywano Babką Kraka. Mieszkała ona nieopodal i pilnowała grobu, a ludzie przynosili jej jadło, aby mogiły strzegła. Kiedy umarła, pochowano ją przy kopcu, i odtąd niektórzy nazywają to miejsce kurhanem Babki.
  Starsi ludzie mówili także, że nocami widać tam światła i słychać dziwne głosy, jakby duchy chodziły po kopcu. Dlatego dawniej mało kto o północy tam chodził, bo się bali, że to dusza starego króla lub tej babki grobu pilnuje.”

  Oskar Kolberg (1814–1890) był polskim etnografem, folklorystą i kompozytorem, który całe życie poświęcił zbieraniu i opisywaniu kultury ludowej – pieśni, legend, zwyczajów, tańców i gwar z różnych regionów Polski.

Gród Wiślan - 4

 Jak wyglądał Wawel ...... ? - VIII–IX wieku.

 Główne centrum plemienia Wiślan w Małopolsce. Gród Kraka.

Można to sobie wyobrazić tak:

     * brak zamku i katedry,

     * całe wzgórze otoczone wodą - Wisła,

    * główna strażnica, wejście do grodu z drewnianym mostem.

     * drewniany gród plemienny,

     * drewniana palisada, wały ziemne.

     * kilkadziesiąt chat,

     * kilka wewnętrznych mostków drewnianych nad zapadliskami,

     * ogień z palenisk i dym nad wzgórzem,

     * strażnicy na wałach obserwujący okolice Wisły,

     * od strony wschodniej (północno-wschodnia) wzgórza 5 - 6 metrowa wzniedienie, z głównym punktem obserwacyjnym na szczycie i najważniejsze - rezydencja Władcy Wiślan.

     * strona zachodnia wzgórza płaska z licznymi chatami i tutaj koncentruje sie podstawowe/codzienne życie grodu.

    * w środkowej części czworoboczny plac - bliżej wjazdu. Wzgórze przecięte głebokim zapadliskiem i pytanie ? Jak taki ggłęboki naturalny fragment wzgórza kształtował przestrzeń grodu?

Od pradawnych wieków ukształtowanie wzgórza narzuciło formę podziału/przeznaczenia miejsc zamieszkania/działania ludzi.  Organizacja przestrzeni "Wawelu".

Wiarygodny obraz wzgórza ?

Na Wzgórzu Wawelskim w średniowieczu i wcześniej istniał podział na zamek górny (wyższy) i dolny (niższy).

Różnica terenu około 4 - 6 metrów.

Po X wieku forma podziału wzgórza nie uległa zmianie. 

Podział wzgórza

Zamek górny, zlokalizowany w północno-wschodnim narożniku, służył jako rezydencja królewska z wieżą obronną i budynkami mieszkalnymi w stylu romańskim, zbudowanymi na przełomie XI i XII wieku. 

Zamek dolny na zachodzie był osadą przygrodową z zabudowaniami gospodarczymi, kościołami, katedrą i fortyfikacjami, otoczony murem po 1016 roku.

Gród - mapa z XI w

 

Gród - Skała Wawelska.

 Informacja o tym, że Wzgórze Wawelskie miało skałę wysoką na około 18 - 24 metrów, pochodzi głównie z badań archeologicznych, geologicznych i historycznych źródeł pisanych. Można to wyjaśnić w kilku punktach:

 Badania geologiczne – Naukowcy badając warstwy wapieni i skał na Wzgórzu Wawelskim. Dzięki nim określono naturalną wysokość wapiennego podłoża, na którym wznosiło się wzgórze. Oznacza to, że już w czasach średniowiecznych skala tej skały wynosiła ok. 18 - 24 m.

  Źródła historyczne – Kroniki średniowieczne i późniejsze opisy Wawelu często wspominają o stromym, skalistym wzgórzu nad Wisłą, co pozwala oszacować jego wysokość i masywność.

   Badania archeologiczne – W trakcie wykopalisk pod Wawelem, m.in. w rejonie dawnego grodu i zamku, badacze mogli ocenić, jak duża była skała i jak kształtowała teren, co daje dodatkowe dane o wysokości.

   Porównanie z obecną rzeźbą terenu – Dziś część skały jest odsłonięta (np. pod Zamkiem Królewskim), co pozwala oszacować, że w średniowieczu skalna podstawa wzgórza wznosiła się około 18 - 24 metrów nad poziom doliny Wisły.

W okresie średniowiecza, w związku z budową zamku, fortyfikacji i innych obiektów na Wzgórzu Wawelskim, naukowcy szacują, że ze skały wapiennej usunięto około 5–6 metrów wysokości.

..... usunięto ...... 2 - 3 pietrowy budynek......

....... pierwotna wysokość po stronie wschodniej - 24 metry. .......

Oznacza to, że pierwotna wysokość skały mogła wynosić około 23–24 metrów, a po pracach budowlanych i modelowaniu terenu została obniżona do ok. 18–20 metrów, które widzimy dziś.
To obniżenie dotyczyło głównie samej skały wapiennej u podnóża zamku, a nie całego wzgórza – jego całkowita wysokość nad poziomem morza pozostała praktycznie taka sama (ok. 228 m n.p.m.), bo obniżenia były lokalne i nie obejmowały całego masywu.

PORÓWNANIE

------------------------

  Iglica Kościoła Mariackiego w Krakowie, czyli zwieńczenie szczytowe wyższej wieży hejnalnej (tzw. Hejnalicy), jest częścią konstrukcji mierzącej około 82 metrów nad poziomem terenu kościoła. 

Wysokość nad poziomem morza wynosi około 220 metrów, biorąc pod uwagę położenie Rynku Głównego na wysokości około 138 metrów n.p.m.

  Wzgórze Wawelskie dzisiaj ma wysokość około 228 metrów n.p.m..

Legenda - dodatek.

 Oto fragment z kroniki autorstwa Wincenty Kadłubek, z dzieła Kronika polska, w którym pojawia się postać Kraka (u Kadłubka zapisana jako Grakch/Gracchus).

Wincenty Kadłubek około 1190–1208 r.

  Fragment pochodzi z polskiego tłumaczenia (B. Kürbis):

„Był w załomach pewnej skały okrutnie srogi potwór, którego niektórzy zwać zwykli Holofagusem – Całożercą. Żarłoczności jego każdego tygodnia należała się określona liczba bydła. Jeśliby go mieszkańcy nie dostarczyli niby jakichś ofiar, byliby przez potwora ukarani utratą tyluż głów ludzkich.
Grakch, nie mogąc znieść tej klęski, jako że był względem ojczyzny tkliwszym synem niż ojcem względem synów, skrycie synów wezwawszy, przedstawił im swój zamiar i radę przedłożył:
„Wam przeto, wam, naszym ulubieńcom (…) wypada uzbroić się, aby zabić potwora, wam przystoi wystąpić do walki z nim…””

---------------------------------------------

Kronika wielkopolska (XIII w.)
   Fragment legendy o Kraku (treść w przekładzie)

„Był w okolicach miasta straszliwy smok, który pożerał bydło i ludzi. Aby uniknąć jego gniewu, mieszkańcy musieli składać mu ofiary. Władca Krak postanowił uwolnić lud od tej klęski. Z pomocą sprytu pokonano potwora, który pożarł skórę wypełnioną siarką i od jej żaru pękł.
Po zwycięstwie Krak panował sprawiedliwie, a od jego imienia nazwano miasto Kraków.”


-------------------------------,,----------

Kroniki Jana Długosza (XV w.)
Fragment sensu opowieści u Długosza.
   W polskich przekładach kroniki treść legendy brzmi w przybliżeniu tak:

"W pobliżu miasta mieszkał straszliwy smok, który pustoszył okolicę i pożerał ludzi oraz bydło. Mieszkańcy, nie mogąc się przed nim obronić, zmuszeni byli składać mu ofiary.
  Książę Krak postanowił uwolnić kraj od tej plagi. Podstępem podłożono smokowi padlinę wypełnioną siarką. Potwór po jej zjedzeniu odczuł straszliwe pragnienie, pił wodę z rzeki tak długo, aż pękł.
Po zgładzeniu smoka książę Krak panował długo i sprawiedliwie, a miasto nazwano jego imieniem – Kraków."

992 - Kraków.

 Źródła historyczne -  Kraków.

  Ważną wzmiankę zawiera dokument Dagome iudex z około 992 roku, gdzie Kraków pojawia się jako "Craccoa" w kontekście nadań Mieszka I.

   ..... ale .....

  W dyskusjach o Dagome iudex pojawia się nazwa „Craccoa”, którą wielu historyków interpretuje jako Kraków.    
  Trzeba jednak zaznaczyć ważną rzecz: nie ma pełnej zgody badaczy, czy rzeczywiście chodzi o Kraków.

    Fragment dokumentu
W jednym z opisów granicy pojawia się forma „Craccoa” (czasem zapisywana też jako Craccoa / Cracoa). W interpretacji części historyków oznacza to, że granica państwa Mieszko I biegła:
     od Prus,
     do Rusi,
     aż do miejsca zwanego „Craccoa”.

Interpretacje historyków.
Istnieją dwie główne interpretacje:

1. „Craccoa” = Kraków (najczęstsza interpretacja). Wtedy dokument sugerowałby, że:
granica państwa Piastów dochodziła do Krakowa, ale Kraków mógł leżeć na samej granicy, a niekoniecznie w jego centrum.

2. „Craccoa” nie oznacza Krakowa
Niektórzy badacze uważają, że: zapis w regescie papieskim jest zniekształcony, może chodzić o inny punkt geograficzny albo błędnie zapisane miejsce.

Dlaczego są wątpliwości .....
   Dokument nie zachował się w oryginale – znamy go tylko z streszczenia sporządzonego w kancelarii papieskiej ok. XI wieku. W takich regestach często pojawiają się: błędy w nazwach,
zlatynizowane lub zniekształcone formy słowiańskich nazw.

Wniosek
Jeśli „Craccoa” rzeczywiście oznacza Kraków, to Kraków pojawia się w dokumencie jako punkt graniczny państwa w czasach Mieszko I, około 991–992 r.

___________________________
Poniżej znajduje się fragment łacińskiego regestu dokumentu Dagome iudex, w którym pojawia się forma „Craccoa”......

Tekst pochodzi ze streszczenia sporządzonego w kancelarii papieskiej w XI w.:
“Item in alio tomo sub Iohanne XV papa Dagome iudex et Ote senatrix et filii eorum Misica et Lambertus leguntur beato Petro contulisse unam civitatem in integro, quae vocatur Schinesghe, cum omnibus suis pertinentiis infra hos affines: sicut incipit a primo latere longum mare, fine Bruzze usque ad locum qui dicitur Russe, et fines Russe extendente usque in Craccoa, et ab ipsa Craccoa usque ad flumen Oddera recte in locum qui dicitur Alemure…”
Sens tego fragmentu (w skrócie).

   Tekst mówi, że władca Mieszko I wraz z żoną Oda of Haldensleben i synami oddaje pod opiekę papieża swoje państwo („civitas Schinesghe”), którego granice opisano następująco:
od Morza Bałtyckiego,
wzdłuż ziem Prusów,
do Rusi,
aż do miejsca zwanego „Craccoa”,
stamtąd do rzeki Oder,
dalej do miejsca zwanego „Alemure”.

   Dlaczego ten fragment jest ważny
To właśnie zdanie:
“fines Russe extendente usque in Craccoa”
(„granice Rusi ciągną się aż do Craccoa”)
jest podstawą dyskusji historyków o tym, czy Kraków znajdował się już wtedy w państwie Mieszko I, czy raczej był punktem granicznym między Polską a Rusią.

965 - Kraków

   Pierwsza wzmianka o Krakowie pochodzi z roku 965 (+ -) 

       od żydowskiego kupca z Kordoby Ibrahima ibn Jakuba. Najstarszą zamieszkałą częścią miasta było Wzgórze Wawelskie, obok którego rozwijało się podgrodzie zwane Okołem.

    Ibrahim ibn Jakub (ok. 912–966+) był żydowskim kupcem, podróżnikiem i dyplomatą z Tortosy w kalifacie kordobańskim. W latach 965–966 odbył podróż po Europie Środkowej i Zachodniej, pozostawiając bezcenną relację o krajach słowiańskich. Jego zapiski, znane z dzieła Al-Bakriego, stanowią jedno z najważniejszych źródeł historycznych dotyczących państwa Mieszka.

• Cel podróży: Prawdopodobnie brał udział w misji dyplomatycznej kalifa Al-Hakama II na dwór Ottona I, wykorzystując jednocześnie swoje kontakty handlowe (m.in. handel niewolnikami).

   Ibrahim ibn Jakub (Ibrāhīm ibn Ya‘qūb), żydowski podróżnik i kupiec z Tortosy, faktycznie pisał o Krakowie w drugiej połowie X wieku (ok. 965–966 r.). Jego relacja jest niezwykle istotna, ponieważ stanowi najstarszą znaną wzmiankę pisaną o Krakowie. 

     Oto kluczowe informacje z jego relacji o Krakowie:

• Ważny ośrodek: Opisał Kraków jako znaczący gród, stanowiący ośrodek administracyjny i polityczny.
• Węzeł handlowy: Zaznaczył, że miasto leży na skrzyżowaniu ważnych szlaków handlowych, w tym bursztynowego.
• Podległość: W połowie lat 60. X wieku, w czasie wizyty Ibn Jakuba, Kraków znajdował się pod wpływem (lub podlegał) władcom Czech.
• Bogactwo: W jego zapiskach Kraków jawi się jako miejsce zamożne. 

   Ważnym odnotowania jest, że ibn Jakub po raz pierwszy wymienia dawną stolicę Polski pod tą nazwą, tj. Kraków, wspomina też o Krakowie, jako o jednym z handlowych centrów Słowiańszczyzny.

https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/72917cd8-221c-4c54-86fe-136a7cedc06a/content

---------------------------------,,,

  Praca Ibrahima niestety zaginęła. Na szczęście zachowały się późniejsze kompilacje jego dzieła cytowane przez arabskich geografów i historyków. Nasz kraj to „państwo w krainach Słowian nad morzem wśród gęstych lasów, przez które wojskom trudno się przedzierać […]”. Kraj dziki, ale dostatni: „[…] obfituje on w żywność, mięso, miód i rolę orną”, mieszkańcy zaś „[…] sieją w dwóch porach roku, późnym latem i na wiosnę i zbierają dwa zbiory, jedzą mięso krowie i gęsie, bo to im służy, a ich wina i napoje upajające to miód”. Ludność płaci władcy daninę, a ten opłaca z niej swe siły zbrojne. „Ma on 3000 pancernych podzielonych na oddziały, a setka ich znaczy tyle co dziesięć secin innych wojowników. Daje on tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują”. Tak, bylibyśmy potęgą, gdyby nie swary… „Na ogół Słowianie są skorzy do zaczepki i gwałtowni i gdyby nie ich niezgody, mnogość rozwidleń ich gałęzi i podziałów na szczepy, żaden lud nie zdołałby im sprostać w sile”. Jest czego żałować...

Gród Kraka - 3

 CZĘŚĆ - 3

   Wzgórze Wawelskie wyróżniało się naturalnie wśród okolicznych wzgórz wapiennych jako imponująca skała o wysokości około 18 metrów nad poziomem Wisły, otoczona meandrem rzeki, co nadawało mu strategiczną i wizualną dominację.

    Naturalna forma pierwotna
  Początkowo nie było to łagodne wzgórze, lecz strzelista, nierówna skała wapienna jurajska, górująca nad płaskim, bagnistym terenem doliny Wisły – ślady osadnictwa sięgają tu paleolitu.

    Z czasem narastały na niej warstwy ziemi i odpady z osadnictwa, tworząc obecny owal o wymiarach 320 na 190 metrów i wypłaszczając wymiar wzniesienia.

  Ta naturalna forma przypominała "trójlistną katedrę" * – organiczną strukturę skalną o majestatycznej sylwetce, podobną do gotyckiego Kościoła Mariackiego, co mogło inspirować późniejsze legendy i zabudowę sakralną.

      Znaczenie przed naszą erą.
  Osadnictwo na Wzgórzu Wawelskim datuje się na paleolit (ok. 100 tys. lat p.n.e.), z dowodami obecności neandertalczyków.  Brak jednoznacznych śladów z 6 r. n.e. czy 1 r. n.e. – możemy jedynie domniemywać obecność osadników na wzgórzu. Czas i wieki zatarły ludzką obecność.

  Generalna "dewastacja" wzniesienia zniszczyła dowody ........ .

  Pierwsze umocnienia i solidne drewniane budowle powstały przed powstaniem państwa polskiego, czyniąc "Wawel" ośrodkiem Wiślan.

  Dopiero dzisiaj widzę prawdziwy wymiar wzgórza,  uświadamiam sobie jego nieprawdopodobny  kształt. Przez lata nie widziałem podstawowego argumentu atrakcyjności wzniesienia.  Naturalna, przepiękna dominacja spośród wzgórków (jak Okole czy Krzemionki). Taki wymiar podkreślała jego wyjątkowy, niemal mistyczny oddech w krajobrazie.

    Wielka szkoda, nieprawdopodobna strata dla Krakowa. Wapienna, naturalna katedra ...... została zniszczona .



_______________________________

  *  Termin „trójlistna” w kontekście architektury sakralnej najczęściej odnosi się do planu budowli typu trójkonchowego (zwanego także trójlistnym), gdzie prezbiterium oraz dwa ramiona transeptu są zakończone półkolistymi absydami.

   CDN .......

GRÓD KRAKA - 2

 CZĘŚĆ - 2

Archeologia i geologia Wzgórza .... zapomniany "Wawel" .

  Krak, mityczny założyciel Krakowa, kojarzony z kopcem Kraka z VII wieku n.e., według legend (np. Kadłubka) osiedlił się na terenie dzisiejszego miasta, a po jego śmierci powstała osada/zabudowa na "Wawelu".

  "Wawel", wzgórze jako wzniesienie był miejscem kultu i osadnictwa już w VI - IX w n.e. choć pierwsza katedra powstała ok. 1000 r.

Ukształtowanie wzgórza wawelskiego przed X w n.e.

  W IX wieku n.e. Wzgórze Wawelskie nie miało identycznego ukształtowania jak obecnie – było bardziej nierówne i postrzępione.

    Przed X wiekiem wzgórze wawelskie było naturalnym, strategicznie położonym wzniesieniem wapiennym o wyrazistych formach terenowych, górującym nad doliną Wisły. Jego ukształtowanie sprzyjało osadnictwu obronnemu, wykorzystującemu naturalne walory obronne terenu.

      Geologia podstawowa
  Wzgórze to zręb tektoniczny z miocenu, zbudowany z górnojurajskich wapieni, wznoszący się na ok. 228 m n.p.m. Jego obecny owal (ok. 320 m długości i 190 m szerokości) wynika z późniejszych prac ludzkich, takich jak skuwanie skał i zasypywanie rozpadlin.

     Stan w IX wieku. (VI  w n.e).
  Wtedy szczyt był skalisty i strzelisty, z nieregularną powierzchnią – północno-wschodnia część wznosiła się nawet na 25 m nad okolicę (jak siedmiopiętrowy blok), 

podczas gdy zachodnia i południowa strona była piaszczysta i niższa o kilka-kilkanaście metrów. Przecinały je strome wąwozy, uskoki i rozpadliny, co czyniło teren zdradliwym i trudnym do obrony bez ingerencji człowieka.

      Zmiany historyczne
  Pierwsze ślady osadnictwa przed IX wieku to drewniane budowle Wiślan, a kamienne pojawiły się na przełomie X/XI w.; fortyfikacje i zasypywanie stopniowo nadały wzgórzu jednolitą formę. Archeologia potwierdza, że naturalny kształt uległ modyfikacjom już w wczesnym średniowieczu.

  Pozostałości drewnianych budowli odkryte przez archeologów na wzgórzu wawelskim pochodzą głównie z IX wieku.

     Okres przedromański
  Pierwsze szczątki po budowlach drewnianych na Wawelu datowane są na IX wiek, co wskazuje na wczesne osadnictwo i fortyfikacje w tym okresie. Te odkrycia potwierdzają istnienie grodu przed powstaniem murowanych struktur z X-XI wieku.

     Kontekst archeologiczny
  Wykopaliska ujawniły, że drewniane konstrukcje były podstawą wczesnego Wawelu, zanim pojawiły się kamienne i murowane obiekty, takie jak rotundy czy stołpy romańskie.

  Najstarsze drewniane pozostałości łączą się z okresem przedpiastowskim lub wczesnym piastowskim.

  Badania archeologiczne prowadzone na wzgórzu wykazały, że w IX wieku istniał tam wczesnosłowiański gród.
  Znaleziono m.in.:
  * drewniano-ziemne wały obronne (konstrukcja skrzyniowa z bali wypełnionych ziemią i kamieniami)
  * drewniane chaty i budynki gospodarcze
palisady obronne
  * fragmenty drewnianych dróg i pomostów.

Te konstrukcje należały do wczesnego ośrodka władzy plemiennej, prawdopodobnie związanej z plemieniem Wiślan.

   Jeszcze starsza archeologia Wawelu
Na wzgórzu odkryto ślady znacznie wcześniejszego osadnictwa:

       * Okres pradziejowy
*ślady osady już z epoki kamienia (neolit) – ok. 4000–2000 p.n.e.
*znaleziska z epoki brązu i żelaza
*ceramika, narzędzia krzemienne i fragmenty osad
       *  Okres wczesnosłowiański (VI–VIII w.)
*pierwsze osady słowiańskie
*półziemianki i drewniane domostwa
*paleniska i jamy gospodarcze
       * IX–X w.
*rozwój warownego grodu
*rozbudowane wały obronne
*centrum polityczne regionu, które później weszło do państwa Piastów.

  PODSUMOWANIE ...

                Wawel Zaginiony

   Wybrane eksponaty prezentowane są na stałej wystawie Wawel Zaginiony, a najcenniejsze okazy w Skarbcu Koronnym.

  Najstarsze wawelskie zabytki pochodzą z okresu paleolitu środkowego (ok. 100 tysięcy lat p.n.e.) oraz górnego (ok. 30 tysięcy lat p.n.e.). Są to krzemienne ostrza, zgrzebła, drapacze, rylce, wiórowce oraz liczne rdzenie i półsurowce.

   https://wawel.krakow.pl/zabytki-archeologiczne

CIEKAWOSTKA ........

CDN ...... 

Gród Kraka - 1

       CZĘŚĆ 1

  https://krakow-historia.blogspot.com/p/wawel.html

 

Jak "zbudowano" Kraków i kiedy ?

Jak wygłądał Kraków za Władcy KRAKA ?

   Zacznijmy od legenda...... fragment........... księżniczka zaczęła rodzić. Zbliżał się wieczór, kiedy na świat przyszedł mały chłopiec.  Nad pobojowiskiem pojawiło się stado kruków. Martwe ciała żołnierzy przyciągnęły też dzikie zwierzęta. Dla młodej matki jej dziecka i towarzyszki zbliżała się niebezpieczna pora. Nagle z zarośli wynurzyli się żołnierze jej męża. Natychmiast zaopiekowano się matką i dzieckiem. Radości nie było końca. Wojowników zwabiło krakanie kruków, które okazało się zbawienne. Dlatego ojciec chłopca postanowił nadać mu imię Krak. Chłopiec dorastał w zdrowiu i pod dobrą opieką. Kiedy skończył osiemnaście lat zebrał własną drużynę i opuścił rodziców. Wędrowali przez kilka tygodni, aż dotarli nad wielką rzekę o której opowiadali im inni wojownicy. Tutaj też Krak postanowił założyć nową osadę, którą jego wojowie nazwali „Grodem Kraka”.
Młody władca szybko zjednał sobie miejscową ludność broniąc jej przed najazdami wrogich ludów. Wielu też wojów chciało szkolić się i walczyć u jego boku. To też Krak chętnie przyjmował nowych osadników. Wyprawiał się też na sąsiednie ludy, które zagrażały jego krajanom. Z wojennych wypraw przywoził wiele kosztowności i przydatnych narzędzi. W wieku trzydziestu lat wiec obwołał Kraka królem Wiślan. Nowy król obrósł w tak wielką sławę iż sąsiednie ludy bały się walczyć przeciwko jego wojsku. Krak natomiast poślubił młodą Wiślankę, która urodziła mu dwóch synów Lecha i Kraka oraz córkę Wandę. 
   Przemyślenia. Fikcja lub prawda?

  * legenda przedstawia sylwetkę KRAKA.
  * poznajemy jak powstała nazwa Miasta Kraków.


           Legenda...... fragment.......... ..........Kiedy Wanda urodziła córkę wydawało się, że nieszczęścia opuściły ród Kraka na zawsze. Złudne jednak to były nadzieje, w dwa lata po narodzinach dziecka, dzielny szewczyk Skuba zginął podczas bitwy z plemieniem Gallów, które najechało kraj Wiślan z południa. W trzy lata później król Krak zmarł ze zgryzoty za stratą ukochanych synów i zięcia, w którym pokładał nadzieję na ratunek rodu.  Ciało zostało pochowane w kopcu usypanym  z ziemi, noszonej przez wiernych swemu królowi, mieszkańców Krakowa.  Krak do dnia dzisiejszego spoczywa pod kopcem, który od jego imienia nazywany jest kopcem Kraka.

    Przemyślenia. Fikcja lub prawda?

  * legenda wprowadza nowy element. Kopiec Kraka.
  * pojawia się nowa postać - Wanda.

      Legenda...... fragment..........
   Z okien wawelskich możemy zobaczyć Kopiec Kraka.
Czy Krak podziwiał widok kopca z okien "zamku" ?

  W legendach i opisach historycznych nie ma bezpośredniego źródła opisującego księcia Kraka patrzącego na Kopiec Kraka z okna. Kopiec jest jednak związany z Krakiem jako jego legendarny grób.

     Historyczne źródła
   Kronikarze jak Wincenty Kadłubek czy Jan Długosz opisują Kraka i jego córkę Wandę, łącząc ich z kopcami, ale bez detalu o oknie. Kadłubek wspomina smoka, Długosz – rodzinne losy, skupiając się na Wawelu.

    Współczesne legendy
Popularne podania mówią o obserwacjach słońca między kopcami Kraka i Wandy (np. 23 czerwca), ale z kopca, nie okna. Żadne źródło nie wskazuje konkretnego autora opisu z okna.

        Przemyślenia. Fikcja lub prawda?

  * żadna z legend nie określa lokalizacji siedziby Władcy Kraka.
  * czy "Wawel" istnią przed dzisiejszym Wawelem ..... ?
  * jak wygładzła siedziba Władcy Kraka i gdzie była zlokalizowana ?

      Legenda...... fragment..........  Kiedy skończył osiemnaście lat (Krak) zebrał własną drużynę i opuścił rodziców. Wędrowali przez kilka tygodni, aż dotarli nad wielką rzekę o której opowiadali im inni wojownicy. Tutaj też Krak postanowił założyć nową osadę, którą jego wojowie nazwali „Grodem Kraka”.

     Przemyślenia. Fikcja lub prawda?

  * w legendzie pojawia się rzeka, wielk rzeka. Dzisiejsza Wisła.
  * odnajdujemy frazy zdaniowe ....  założyć osadę, gród.

     ....... ale , jest jedno ale .....!!!!!

Legenda wyraźnie mówi o ludności rdzennej zamieszkujacej te tereny .

     Legenda...... fragment.......... Tutaj też Krak postanowił założyć nową osadę, którą jego wojowie nazwali „Grodem Kraka”.
Młody władca szybko zjednał sobie miejscową ludność broniąc jej przed najazdami wrogich ludów. Wielu też wojów chciało szkolić się i walczyć u jego boku. To też Krak chętnie przyjmował nowych osadników.

    Przemyślenia. Fikcja lub prawda?

  * w legendzie widzimy określenie ... miejscowa ludność.

   CDN ....... temat nie jest łatwy. Jak określić miejsce siedziby/grodu Kraka, ale jeżeli zaczniemy formatować argumenty za i przeciw legendą i faktom można postawić ciekaw tezy ..... jak żyli ludzie za panowania Kraka, gdzie mieszkali i gdzie wznosili kurhany. Wiek VI - VII.

   Obszar dawnego grodu Kraka nabiera realistycznrgo wizerunku, obrazu przestrzennego miasta/grodu Kraka.

Kurhan i strony świata.

 Sposób sytuowania kurhanów względem stron świata był ważny w wielu dawnych kulturach, ale nie wszędzie wyglądał identycznie.

 

Archeolodzy zauważyli jednak pewne powtarzające się zasady.

1. Orientacja wschód–zachód

W wielu kulturach kurhanowych zmarłego układano tak, aby:

głowa była skierowana na zachód,

twarz lub ciało na wschód.

Wschód symbolizował odrodzenie, słońce i nowe życie. Taki układ spotyka się m.in. w kulturach stepowych jak Kultura jamowa czy później u Kultura scytyjska.

2. Orientacja północ–południe

W niektórych regionach stosowano orientację:

głowa na północ,

nogi na południe.

Interpretacje są różne:

związek z drogą słońca,

symbolika świata żywych i zmarłych,

odniesienie do osi kosmicznej świata.

3. Wejścia i elementy konstrukcji

Jeśli kurhan miał komorę lub korytarz (np. grobowce komorowe), to często:

wejście skierowane było na wschód lub południowy wschód,

aby poranne słońce oświetlało wnętrze w określonych dniach roku.

4. Układ całych cmentarzysk

Czasem nie tylko pojedynczy kurhan, ale całe ich grupy ustawiano:

w linie odpowiadające kierunkom świata,

na grzbietach wzgórz biegnących w określonym kierunku,

lub w odniesieniu do ważnych punktów krajobrazu (rzeki, góry).

5. Słowiańskie i wczesnośredniowieczne kurhany

Na terenach dzisiejszej Polski w kurhanach wczesnosłowiańskich często spotyka się:

orientację wschód–zachód,

choć bywa ona nieregularna, bo ważniejszy bywał kształt terenu.

Podsumowanie:

Najczęstsza orientacja kurhanów to wschód–zachód, związana z symboliką słońca i odrodzenia, ale w różnych kulturach spotyka się też układ północ–południe lub zależny od lokalnej tradycji i krajobrazu.

Cmentarzysko kurhanowe w Dąbrowie.

   Naliczono tutaj 55 kurhanów, które są wyraźnie widoczne, jako punkty na mapach LIDAR. Większości z nich to groby ciałopalne. Znajdowały się w nich przepalone ludzkie kości wraz z naczyniami ceramicznymi.

https://eloblog.pl/10-ukrytych-niezwyklych-miejsc-w-polsce-cz-1/#google_vignette

Zupełnie nowe spojrzenie na pradawny krajobraz między Wisłą a Odrą..

Kilka pytań, które mi nie dają spokoju ..... są konsekwencją wieloletniej podróży w tematyce  - kurhany.

 Istniała w pradawnych czasach tradycja chowania przodków , budowy kurhanów po prawej lub lewej stronie rzeki ?

W pradawnych czasach, szczególnie wśród kultur neolitycznych, brązowych i wczesnośredniowiecznych Słowian na ziemiach polskich, tradycja chowania przodków w kurhanach nie była ściśle ograniczona do jednej strony rzeki. Kurhany wznoszono w dogodnych miejscach nekropol, często na wzniesieniach lub terenach otwartych, niezależnie od położenia względem rzek – zarówno po lewej, jak i po prawej stronie, a nawet w obrębie dolin rzecznych, jeśli warunki terenowe na to pozwalały.

  Przykłady lokalizacji
Na Pomorzu i Ziemi Lubuskiej kurhany kultury łużyckiej i pomorskiej lokalizowano po obu stronach rzek, np. w okolicach dolin rzecznych dla ochrony przed erozją.

   W rejonie Pojezierza Kaszubskiego nekropolie z kurhanami pojawiały się na terenach równinnych i wyżynnych, bez preferencji strony rzeki, co wiązano z rodowymi pochówkami.

   Znaczenie przestrzenne
Pochówki w kurhanach miały charakter rodowy lub grupowy, z prochami spalonymi składanymi na szczytach kopców; lokalizacja zależała od dostępności ziemi i tradycji lokalnych, a nie od ustalonej reguły rzeki.

    Brak dowodów na powszechną zasadę "prawej/lewej strony" – chowano po obu, by zapewnić zmarłym związek z ziemią przodków.

Jak lokalizowano kurhany w pradawnych czasach ? 

Zgodnie z układem terenu, lokalizacją rzeki, wzniesień, czy też astronomią świata, wschodem - zachodem słońca ?

Lokalizacja kurhanów (czyli kopców grobowych) w pradawnych kulturach rzadko była przypadkowa. W wielu regionach Europy i Azji ich położenie wynikało z połączenia topografii terenu, bliskości wody, symboliki krajobrazu oraz orientacji astronomicznej. Archeologia krajobrazu pokazuje kilka powtarzających się zasad.
1. Dominujące punkty krajobrazu
Kurhany często budowano na miejscach widocznych z daleka:
na wzniesieniach lub grzbietach wzgórz,
na krawędziach dolin,
na naturalnych wyniesieniach nad rzekami.
Powody były zarówno praktyczne, jak i symboliczne:
kopiec był znakiem władzy lub pamięci rodu,
miał być widoczny z dużej odległości,
podkreślał związek z terytorium.
W wielu kulturach kurhan działał jak marker krajobrazowy, podobny do późniejszych grodzisk czy zamków.
2. Bliskość rzek i wody
Wiele kurhanów znajduje się:
wzdłuż dolin rzecznych,
przy ujściach dopływów,
w pobliżu dawnych szlaków wodnych.
Rzeki miały znaczenie:
komunikacyjne (szlaki handlowe),
symboliczne (granica między światami),
praktyczne (żyzne tereny osadnicze).
W kulturach stepowych czy w kulturach takich jak
Kultura jamowa czy
Kultura kurhanów zachodnich
kopce często tworzyły ciągi wzdłuż rzek lub krawędzi stepów.
3. Linie grzbietowe i granice terytoriów
Kurhany często ustawiano:
w liniach na grzbietach wzgórz,
wzdłuż granic plemiennych,
przy starych traktach.
W wielu regionach Europy kopce tworzą łańcuchy widoczności – z jednego kurhanu można zobaczyć następny.
4. Orientacja astronomiczna
W części kurhanów zauważono orientację związaną z ruchem ciał niebieskich.
Najczęściej:
wschód słońca w dniu przesilenia letniego,
zachód słońca w przesilenie zimowe,
kierunek wschód–zachód.
W niektórych kulturach zmarłych układano:
głową na zachód, twarzą ku wschodowi słońca (symbol odrodzenia).
Znane przykłady powiązań z astronomią występują m.in. w kompleksach takich jak
Newgrange w Irlandia, gdzie światło wschodzącego słońca podczas przesilenia zimowego wpada do komory grobowej.
5. Powiązania z wcześniejszymi miejscami kultu
Często kurhany budowano:
na starszych miejscach rytualnych,
w pobliżu świętych gajów,
obok kamiennych kręgów lub menhirów.
To pokazuje ciągłość krajobrazu sakralnego.
6. Symbolika kosmologiczna
W wielu kulturach kopiec był miniaturową górą kosmiczną:
ziemia = świat ludzi
kopiec = oś świata
niebo nad kopcem = świat bogów.
Dlatego kopiec często lokowano w miejscu, gdzie krajobraz wyglądał „podniośle” – np. nad doliną lub na horyzoncie.

Podsumowanie:
Lokalizacja kurhanów była zwykle wynikiem kilku czynników naraz:
Widoczność w krajobrazie (wzgórza, krawędzie dolin).
Bliskość rzek i szlaków komunikacyjnych.
Granice i struktura terytorialna plemion.
Orientacja astronomiczna (słońce, przesilenia).
Święte miejsca wcześniejszych kultur.

Jak często w Polsce kurhany układają się w linie na mapie względem dawnych dolin rzecznych i szlaków bursztynowych ?

Kiedy naniesie się kurhany na mapę, często okazuje się, że nie są rozmieszczone przypadkowo. W wielu miejscach w Polsce tworzą linie lub pasma, które pokrywają się ze starymi dolinami rzecznymi, przełęczami albo dawnymi szlakami handlowymi. Archeolodzy coraz częściej patrzą na nie właśnie w kontekście krajobrazu i komunikacji.
Dlaczego kurhany ustawiają się w liniach?
1. Szlaki komunikacyjne
W epoce brązu i żelaza ludzie przemieszczali się głównie:
 *dolinami rzek
 *grzbietami wysoczyzn
 *naturalnymi przejściami między bagnami i lasami.

Kurhany stawiano wzdłuż takich tras, co mogło oznaczać:
granice terytoriów
miejsca ważne dla wspólnoty
punkty orientacyjne dla podróżnych.
Związek z handlem bursztynem
Szczególnie interesujące jest powiązanie z tzw. Szlak Bursztynowy, którym od epoki żelaza transportowano bursztyn z Bałtyku do basenu Morza Śródziemnego. W Polsce jego ważne odcinki biegły m.in.:
     doliną Wisła
     doliną Warta
     doliną Odra
     przez Bramę Morawską.

   Wzdłuż tych korytarzy archeolodzy znajdują ciągi cmentarzysk kurhanowych.
Przykład: Pomorze
Na Pomorzu widać to dobrze w kulturze Kultura pomorska i wcześniej Kultura łużycka — kurhany i cmentarzyska często układają się wzdłuż:
  *starych krawędzi dolin,
  *brzegów jezior,
  *naturalnych „korytarzy” między morenami.

Funkcja symboliczna
Kurhany mogły też działać jak znaki w krajobrazie:
były widoczne z daleka,
budowały pamięć o przodkach,
zaznaczały „naszą ziemię”.
W wielu regionach tworzą wręcz łańcuchy na horyzoncie, które prawdopodobnie były świadomie planowane.

Co ciekawe
Nowoczesne metody (LIDAR, GIS) pokazują dziś, że układy kurhanów często odtwarzają pradawne drogi, które dawno zniknęły z powierzchni. Dzięki temu archeolodzy potrafią rekonstruować sieć komunikacyjną sprzed 3000 lat.

W Polsce istnieją miejsca, gdzie Kurhany tworzą niemal idealne „linie krajobrazowe” ciągnące się kilkanaście kilometrów – i wygląda to prawie jak pradawna mapa dróg?

W Polsce rzeczywiście są miejsca, gdzie ciągi kurhanów (kopców grobowych) układają się w długie linie w krajobrazie. Archeolodzy często interpretują je jako nekropole przy dawnych szlakach albo elementy organizacji przestrzeni plemiennej. Kilka ciekawych przykładów :
1. Ciąg kurhanów nad rzeką Ropą (Beskid Niski)
W okolicach
Ropa
Gorlice
znajduje się łańcuch kilkudziesięciu kurhanów kultury karpackiej z epoki brązu. Część z nich leży niemal w jednej osi wzdłuż doliny rzeki.
Dlaczego to ciekawe:
 *ciągną się przez kilka kilometrów,
 *często stoją na wyniesieniach nad doliną,
 *sugerują kontrolę lub oznaczenie dawnego szlaku przez Karpaty.

2. Kurhany w okolicach Sławna i Darłowa (Pomorze)
Między
Sławno
Darłowo
odkryto długie ciągi kurhanów kultury łużyckiej i wczesnośredniowiecznej. W wielu miejscach tworzą linie wzdłuż dawnych traktów i krawędzi wysoczyzn.
Archeolodzy zauważają, że układ przypomina „mapę drogową” dawnych szlaków między Pomorzem a Wielkopolską.

3. Kurhany w Borach Tucholskich
W rejonie
Bory Tucholskie
są stanowiska z długimi rzędami kurhanów kultury wielbarskiej (I–III w.). W niektórych miejscach tworzą ciągi kilkunastu kopców ustawionych niemal w linii.
Interpretacje:
 *granice terytoriów plemiennych,
 *nekropole przy szlakach handlowych (np. bursztynowych).

4. Kurhany nad Notecią
W dolinie
Noteć
znane są łańcuchy kopców z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza. Ich lokalizacja często powtarza się na krawędziach doliny, co z lotu ptaka daje wrażenie długiej linii.

5. Jedna z najbardziej „geometrycznych” grup w Polsce
Dużo kurhanów w jednej osi znajduje się w rejonie
Masłomęcz
związanym z kulturą gocką. Choć nie zawsze idealnie liniowe, część nekropoli tworzy wyraźne pasy w krajobrazie.
Dlaczego kurhany ustawiają się w linie?
Najczęstsze wyjaśnienia archeologiczne:
 *groby wzdłuż dawnych dróg i traktów handlowych
 *lokowanie nekropolii na widocznych grzbietach terenu
granice plemienne lub symboliczne „linie przodków”
 *rozwój cmentarzysk przez setki lat wzdłuż jednego szlaku.

PODSUMOWANIE

 – to daje zupełnie nowe spojrzenie na pradawny krajobraz.